Dirigenten op postzegels

Rob van Teeseling

Over dirigenten bestaan verschillende ideeën. Voor de gemiddelde leek is een dirigent iemand die voor het orkest de maat slaat en die er daarmee voor zorgt dat iedereen tegelijk begint en dat er een beetje gelijk gespeeld wordt. Maar voor muziekkenners en voor de musici is een dirigent de persoon, die het muziekwerk tijdens het concert maakt. Hij is degene die bepaalt hoe het stuk gespeeld moet worden en hoe de bedoelingen van de componist gerealiseerd moeten worden. Voor een goede interpretatie begint een dirigent allereerst met het terdege bestuderen van het muziekstuk waarna hij vervolgens bij de repetities van het orkest de orkestleden probeert duidelijk te maken hoe het stuk naar zijn mening gespeeld moet worden. Daarbij bepaalt hij de tempi, de frasering, de dynamiek en de manier van spelen, zoals bijvoorbeeld of de violisten met een bepaalde streek moeten beginnen. Zo zijn er honderden dingen die de dirigent aan het orkest moet overdragen, voordat het muziekstuk klinkt zoals hij denkt dat het moet klinken. Kortom het muziekstuk dat uitgevoerd wordt is de persoonlijke vertolking van de dirigent en niet die van het orkest. Goed dirigeren is dus beslist geen simpele opgave, vooral niet als het orkest bestaat uit geroutineerde musici, die denken, dat ze het wel (beter) weten. Een goede dirigent moet daarom behalve een goed musicus ook een persoon zijn die het orkest met ijzeren hand kan leiden en die van de musici geen tegenspraak duldt indien hun opvattingen strijdig zijn met de zijne. Daarom zijn goede dirigenten vaak tirannen op hun gebied.

 

Er wordt wel eens gezegd, dat een goede dirigent niet gemaakt wordt, maar wordt geboren. Maar als hij geboren is moet hij natuurlijk ook nog wel gemaakt worden. Tussen dirigent en orkest bestaat altijd een spanningsveld, zoals ook blijkt uit een anekdote over de Wiener Philharmoniker. Dit is een orkest dat het concertrepertoire tot in de perfectie beheerst. Ze zouden een massa muziekstukken zo uit hun hoofd kunnen spelen. Toen er voor dit orkest eens een gastdirigent gestaan had vroeg iemand daarna aan de concertmeester hoe deze vreemde dirigent het er afbad gebracht. De concertmeester antwoordde hem: 'nou hij heeft de opmaat gegeven en daarna heeft hij geen noemenswaardige tegenstand meer geboden'.

Verschillende grote dirigenten staan afgebeeld op postzegels van diverse landen. Laten we zonder iemand tekort te willen doen beginnen met de grote dirigent Arturo Toscanini. Die leefde van 1867 tot 1957 en die heeft afgebeeld op een zegel van zijn geboorteland Italië (l. Ook de USA, het land waar hij jarenlang de Metropolitan Opera in New York dirigeerde en waar een aantal rijke bewonderaars speciaal voor hem een radio-orkest oprichtte, eerde deze dirigent met een zegel (2). Ook Israël gaf een postzegel uit met de beeltenis van Toscanini. Bij deze zegel hoort een tab met zijn handtekening. De zegel behoort bij een blokje waarop ook een andere belangrijke dirigent met handtekening staat namelijk Bonislaw Huberman (1882 - 1947. Huberman begon als wonderkind en gaf concerten over de hele wereld. Hij is onder meer vanaf 1936 dirigent geweest van het orkest te Tel Aviv. Een chronologische indeling van de beroemde dirigenten maken heeft weinig zin, want van veel grote dirigenten van vroeger, zoals bijv. Hans von Bülow en Wiiïem Mengelberg zijn geen postzegels uitgegeven. Wel zijn enkele oude componisten, zoals Carl Maria von Weber (3), Richard Strauss (4) en Joseph Haydn als dirigent op een postzegel afgebeeld.

Oostenrijk eerde zijn landgenoot Karl Böhm bij zijn honderdste geboortedag in 1994 met een postzegel. Böhm (5) was niet alleen in Oostenrijk bekend, maar hij is ook dirigent geweest bij grote orkesten in Duitsland en Italië en heeft over de hele wereld concerten gegeven.

Duitsland is een land dat bekend staat om zijn muzikale verleden en dat grote instrumentalisten en componisten heeft voortgebracht, zoals Bach, van Beethoven, Mendelsohn, Manier, Telemann en vele anderen. Maar er zijn ook bekende Duitse dirigenten die wij hier niet mogen vergeten.

Dirigenten als Otto Klempener die onder andere dirigeerde in Praag, Hamburg, Straatsburg, Keulen en Berlijn en die door zijn, voor de nazi's onwelgevallige optreden, gedwongen werd Duitsland te verlaten. Hij vertrok naar Amerika en keerde pas na de oorlog weer terug naar Europa en maakte daar talloze concertreizen en plaatopnames. Karakteristiek voor hem was dat hij dirigeerde zonder dirigeerstok en uitsluitend met zijn handen werkte, wat ook goed te zien is op de aan hem gewijde Duitse postzegel (6. Een tweede grote Duitse dirigent is de Berlijner Wilhelm Furtwangler, een zoon van een beroemd professor in de archeologie. Evenals zijn voorgangers maakte hij vele concertreizen en hij nam samen met de Berliner en Wiener Philharmoniker talloze muziekstukken op plaat op. Furtwangler (7) gold tot aan zijn onverwachte dood in 1954 als een der grootste dirigenten ter wereld. In 2002 verscheen er in Duitsland een zegel gewijd aan Eugen Jochum (8), ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag.

Twee andere Duitse dirigenten van naam zijn Robert Stolz (9) afgebeeld op een zegel uit Berlijn en Wemer Egk (10) afgebeeld op een Duitse zegel. Egk is overigens meer bekend geworden dan componist dan als dirigent. Tot slot dient uit Duitsland nog de organist, klavecinist, componist en koordirigent Günther Ramin genoemd te worden. Hij studeerde in Leipzig en is ook het grootste deel van zijn leven in Leipzig gebleven o.a. als organist van de Thomaskirche en als leraar voor orgel aan het conservatorium in Leipzig. Hij maakte verschillende internationale reizen en genoot grote bekendheid als koordirigent.

Behalve zegels met de beeltenis van een dirigent is er in Duitsland ter gelegenheid van het 450-jarig jubileum van de Sachsische Staatskapelle uit Dresden in 1998 ook een zegel (11) verschenen waarop alleen de handen van een dirigent met een dirigeerstok staan afgebeeld.

Op een in Tsjechië uitgegeven zegel wordt er verder nog een Duitstalige dirigent geëerd en wel Rafaël Kubelik(12). Kubelik was een Zwitser van Tsjechische afkomst die gerekend wordt tot de groten op de internationale concertpodia.

Ook in Groot Brittannië zijn er postzegels uitgegeven met de beeltenis van dirigenten. Zo verscheen er in 1980 een serie van vier zegels waarop een viertal van de grootste Britse dirigenten geëerd worden.

De zegel van 17 ½ p toont de beeltenis van John Barbirolli (13) die in 1899 geboren werd en onder andere in Londen en Schotland dirigeerde. Hij volgde ook in New York de beroemde dirigent Toscanini op. Voor zijn grote verdiensten als het promoten van de werken van Engelse componisten en door het als eerste uitvoeren van de werken van zijn landgenoten werd hij, zoals dat gebruikelijk is in Engeland, in 1949 in de adelstand verheven waarna hij zich dus Sir John Barbirolli mocht noemen.

 

12

De tweede dirigent in deze serie is (ook Sir) Malcolm Sargent die is afgebeeld op de zegel met een waarde van 15 p (14). Hij leefde van 1895 tot 1967 en studeerde muziekwetenschappen. Verder was hij onder meer ook organist en debuteerde hij met een eigen werk als dirigent. Hij dirigeerde een groot aantal orkesten en werd bekend door zijn Promenadeconcerten. De serie Engelse dirigenten wordt gecompleteerd door een zegel ter ere van Sir Henry Wood met een waarde van 12 p (15) en een zegel ter ere van Sir Thomas Beecham met een waarde van 13 1/2 p (16). Het heeft weinig zin om de wapenfeiten van deze dirigenten alle apart te vermelden. Ze waren in hun tijd wereldberoemd en hebben met hun concerten en plaatopnames hun sporen dubbel en dwars verdiend. Voor de ouderen onder ons zullen het ongetwijfeld geen onbekenden zijn.

We blijven nog even in Groot Brittannië en vinden daar ook een mooie zegel met een afbeelding van Ralph Vaughan Williams.Op de zegel van 9 p is Vaughan Williams(17) afgebeeld als dirigent met op de achtergrond het muziekschrift van een van zijn werken. Hij is namelijk niet alleen dirigent, maar ook een vooraanstaand componist, wiens oeuvre o.a. acht symfonieën en tal van concerten voor viool, hobo en piano beslaat, alsmede koorwerken, religieuze muziek, opera’s enz. enz. Reeds tijdens zijn leven werd hij overladen met eerbewijzen en vandaar natuurlijk ook deze zegel.

Natuurlijk zijn er naast de wereldberoemde dirigenten ook dirigenten geweest, die minder beroemd waren en die een meer nationale bekendheid hadden. Een voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld Armas Järnefelt, een Fin van Zweedse afkomst, die leefde van 1869 tot 1958. Deze dirigent en componist werkten in Helsinki en Stockholm en was voor de Finse posterijen in ieder geval belangrijk genoeg om ter zijne ere een Finse postzegel uit te geven.

Een ander voorbeeld is Solon Michaelides, een musicoloog en componist die staat afgebeeld op een zegel van Cyprus (18). Hij was oprichter van het conservatorium in Limasol op Cyprus en later directeur van het staatsconservatorium en dirigent van de symfonie orkest in Thessaloniki. In die laatste hoedanigheid is hij op de postzegel ook afgebeeld.

Verder is er Leonard Bemstein die op een zegel uit Israël staat afgebeeld. Bemstein was een Amerikaans dirigent die is begonnen als dirigent bij de New York Philharmonic Orchestra en die daarna bijna alle belangrijke orkesten in de wereld heeft gedirigeerd. Hij beheerste nagenoeg alle stijlperioden en is ook bekend als componist van een groot aantal muziekwerken. Zijn bekendste werk is de 'Westside Story' een wereldberoemde musical. Hij schreef overigens nog meer musical-, operette- en operamuziek, toneelmuziek, koormuziek, orkestmuziek en een aantal symfonieën enz. Een andere dirigent van de New York Philharmonic Orchestra is Rubin Mehta die vereeuwigd is op een zegel van de Maldives.

Verder kennen wij nog postzegels uit Tsjechië en IJsland respectievelijk met een afbeelding van de Tsjechische dirigent Oskar Nedbal en een afbeelding van de IJslandse dirigent en componist Jon Leifs. Ook de in Rusland geboren, Roemeen Gavrill Musicescu staat op een zegel afgebeeld en wel in Moldavië. Hij studeerde in zijn geboortestad Jassy en in St. Petersburg en werd leraar harmonie aan en later directeur van het conservatorium in Jassy (tegenwoordig in Moldavië. Deze dirigent en componist was dirigent van het metropolitaans koor.

 

17

18

Dan zijn er nog een paar zegels, waarop geen personen geëerd worden, maar waarop mooie afbeeldingen van dirigenten staan. Zo is er in Spanje een zegel uitgegeven ter ere van het Orquestra National Espana, verscheen er in Finland een zegel met de afbeelding van een dirigent en diverse orkestleden en in Japan een zegel met een mij onbekende dirigent. In Brazilië is een zegel verschenen waarop een dirigent en notenschrift is afgebeeld en in Nieuw-Zeeland een zegel met een mooie afbeelding van een dirigent op de rug gezien (19).

Tot slot, in Australië is laatst een envelop uitgegeven met een opgedrukte zegel die het portret van de Australische pianist en componist Percy Grainger toont. Dit ter gelegenheid van zijn 100e geboortedag. Op de envelop staat hij als dirigent afgebeeld, iets wat hij na zijn emigratie naar de USA en zijn naturalisatie tot Amerikaan ook geworden is, na eerst enige tijd in dienst van het Amerikaanse leger te zijn geweest. Op latere leeftijd stichtte hij in Melboume het Percy Grainger museum.

Dirigenten op postzegels vormen misschien niet het meest spectaculaire verzamelgebied, vooral ook omdat componisten en instrumenten de meeste mensen meer aanpreken, maar daarom is het wel goed om ook eens een keer aandacht te besteden aan de voor de muziek zo belangrijke dirigenten.