De Java Nacht Expres Trein.

Door Ben Evers.

Inleiding.

Het Indonesische eiland Java heeft vier belangrijke steden:

Batavia, hoofdstad van het land (nu Djakarta).

Soerabaja, met de grootste handels- en marinehaven.

Semarang, gelegen halverwege Batavia en Soerabaja.

Bandoeng, in het Priangar gebergte.

De eerste spoorweg, die geëxploiteerd werd door “De Nederlandsch Indische Spoorweg Maatschappij” (NISM), liep van Semarang naar de “Vorstenlanden” (Soerakarta en Djokjakarta. Hij was ongeveer 25 kilometer lang. Daarna kwamen er spoorlijnen tussen Batavia en Buitenzorg, van Soerabaja naar Melang ( 115 km.) En, in 1878, tussen Soerabaja en Pasoeroen.

In 1880 werd de zogenaamde “Oosterlijne” opgeleverd en spoedig daarna ook de “Westerlijne”. Toen deze twee lijnen eenmaal verbonden waren met de spoorlijn van de NISM, lag er een coherent netwerk van spoorverbindingen.

In 1890 kwam er één uniforme maat voor de breedte van het spoor. De totale lengte van het netwerk besloeg toen ongeveer 3000 kilometer.

Tussen 1900 en 1931 werd nog eens zo’n 2500 kilometer spoorlijn aangelegd, waardoor de totale lengte op 5500 kilometer kwam.

De eerste post per trein.

In 1871 werd voor de eerste keer een beperkte hoeveelheid post vervoerd per trein van Batavia naar Weltevreden.

Vanaf 1883 werden er postale stations gebouwd op Java. Op het Staatsspoor op Java golden algemene regels voor het transport van gesloten postzakken tussen stations en hoofdpostkantoren. Op 1 februari 1905 werden de eerste postale treinstations geopend aan de lijn van Batavia naar Soerabaja. De belangrijkste functies van deze stations was het ontvangen, sorteren en afstempelen van post en deze dan door te geven aan spoorwegemployees.

Op de kleinere stations werden “haak”- installaties gebouwd, zodat de post kon worden afgegeven en ontvangen zonder dat de trein moest stoppen.

Tussen 1905 en 1932 kwamen er postkantoren aan boord van de treinen op de lijn Batavia – Soerabaja; eerst op de route tussen Maos en Bandoeng, later ook op de route dwars door Djokjakarta. Voor een aantal jaren waren er zelfs postmedewerkers aan boord van treinen van de nevenlijnen, één naar Anjer ( en Merak), de ander via Cheribon. Afstempelingen van deze nevenlijnen zijn zeer schaars.

P.R.Bulterman beschrijft in zijn boek “Poststempels Nederlandsch-Indië” de verschillende afstempelingen, die gedurende een bepaalde tijd aan boord van de treinen van de verschillende routes gebruikt werden.. Tot 1908 zijn het “Vierkantstempel”, tussen 1908 en 1912 “Grootrondstempel”, en van 1912 tot 1932 “Korte Balkstempel”. ( zie illustratie).

1 November 1936.

Een filatelistisch belangrijke gebeurtenis vond plaats op 1 november 1936. De zogenaamde “Nacht Expres Trein”spoorde voor de eerste maal tussen Batavia en Soerabaja. De Nederlandse filatelistische pers deed uitgebreid verslag van deze gebeurtenis.

Het eerste bericht ( in het Nederlandsch Maandblad voor Philatelie, oktober 1936) behandelde de speciale afstempelingen, die gebruikt zouden gaan worden en hoe het voor filatelisten mogelijk moest zijn om een dergelijk afgestempelde brief te bemachtigen:

“Wanneer op 1 november de eerste Nacht Expres Treinen gaan rijden van Batavia naar Soerabaja EN van Soerabaja naar Batavia zal de post aan boord op een speciale manier worden afgestempeld. Dat geldt echter alleen voor die post, die de gehele route (of verder) volgt, niet voor post bestemd voor haltes tussen beiden.

In de buitenste ring van het stempel zal staan: Eerste Nachtexpres Batavia-Soerabaja vv. In de middenbalk de naam van het verzendende station, t.w. Batavia of Soerabaja; boven de balk een kleine afbeelding van een exprestrein, en onder de balk de datum 1 november 1936.

Verzamelaars in Nederland kunnen brieven en briefkaarten laten verzenden naar elk willekeurig adres ( ook dus naar zichzelf). Ze moeten gefrankeerd worden volgens het tarief geldend voor brieven en briefkaarten van Nederland naar zijn bestemming. De post moet als volgt in rood worden gemarkeerd: “per eersten nachtexpres Batavia-Soerabaja / Soerabaja-Batavia”. De post zal per luchtpost worden geretourneerd, indien het extra tarief voor luchtpost is voldaan in Nederlandsch-Indische postzegels, en indien op de brief of briefkaart duidelijk is vermeld, dat deze per luchtpost geretourneerd moet worden. Alle post, die voor 1 november aankomt in Nederlandsch Indië, zal opgehouden worden tot het vertrek van de eerste Nachtexpres. Per luchtpost voor 24 oktober verzonden brieven en briefkaarten zijn op tijd voor de eerste Nachtexpres.”

In de uitgave van “Philatelie”van november 1936 staat meer informatie over het doel van de nachttreinen en wat de gevolgen daarvan zijn voor de post.

“Dat de Nachtexpres belangrijke gevolgen zal hebben voor de post is natuurlijk duidelijk. Eén van de belangrijkste veranderingen is een derde, en vroegste, postbezorging in Batavia (stad), Bandoeng, Cheribon, Poerwokerto, Djokja, Solo, Madioen, Magelang, Semarang en Soerabaja. Bijvoorbeeld de postbezorging in Bandoeng zal geschieden om 11.00 uur, 15.00 uur en 20.15 uur. De eerste bezorging misschien zelfs wel eerder.

De postbezorging op zondag was vervangen door een maandag bezorging. Per 1 november zal deze regeling weer teruggedraaid worden naar een zondagsbezorging in de steden Batavia (stad), Bandoeng, Semarang en Soerabaja. De bezorging zal om 15.00 uur zijn. Zelfs op speciale feestdagen zal dit schema gehandhaafd worden.

Als gevolg van de verbinding met de Nachtexpres zullen de volgende kantoren een extra postinzameling krijgen: Batavia (stad), Bandoeng, Keboemen, Semarang, Soerabaja, Malang, Kediri, Blitar, Djombang, Lawang en Wlingi.

Omdat er op deze Nachtexpres treinen een grote hoeveelheid post meegaat, zal er ook een postbeambte aan boord zijn. Hierdoor zal het mogelijk zijn om post af te geven, wanneer de trein stopt op de verschillende stations, in de postbus van de postwagon, zelfs nadat het officiële postkantoor reeds gesloten is.

Voor de inwoners van Bandoeng is het belangrijk om te weten, dat de post bestemt voor de “Soerabaja” Nachtexpres trein, Bandoeng zal verlaten met de trein van 16.50 uur, aankomst in Tjikampek om 18.55 uur, waar de aansluiting is met de Nachtexpres, die Batavia verlaat om 18.00 uur. De trein van 16.50 uur zal geen post vervoeren voor Batavia.

De post bestemt voor Bandoeng, vervoerd met de Nachtexpres, zal aankomen om 8.45 uur en met de 11.00 uur bestelling bezorgt worden.

Er zijn veel voordelen te noemen voor het verzenden van post met de Nachtexpres. Bijvoorbeeld: Bandoeng kan post bestemd voor Nederland 12 uur later verzenden. Voor 1 november werd de post voor Nederland op dinsdagmorgen 6.00 uur naar Batavia verzonden, maar vanaf 1 november kan deze post worden verzonden per Nachtexpres, die uit Soerabaja vertrekt om 17.50 uur op dinsdag en Woensdagmorgen om 7.40 uur aankomt in Batavia.

De aankomst van post wordt ook versneld. Nu nog ontvangt Soerabaja post op vrijdagnacht van de boot, die donderdag afmeert; in de toekomst zal de post op vrijdagochtend in Bandoeng zijn.

Steden, die niet aan de spoorweg van de Nachtexpres liggen, zullen ook voordelen behalen van deze trein. Bijvoorbeeld Semarang ontvangt op zijn vroegst haar post om 13.00 uur op vrijdag. Per 1 november zal de post bestemd voor Semarang met de Nachtexpres verzonden worden tot Solo, al waar de post op de eerstvolgende trein naar Semarang overgezet wordt, waardoor de post al vroeg op vrijdagochtend aankomt.

De hoeveelheid post op de normale trein zal verminderen, waardoor deze sneller te behandelen is, waardoor ook de bestelling sneller zal zijn.

Over het algemeen hebben de mensen in Nederland een slecht voorstellingsvermogen wat betreft de afstanden op Java. Wanneer U zich realiseert, dat de afstand Batavia – Bandoeng ongeveer 900 kilometer is, oftewel anderhalf maal de afstand Den Haag – Parijs, dan is het begrijpelijk waarom er zoveel belangstelling is voor de Nachtexpres (die overigens couchettes heeft).

Het Algemeen Dagblad van 2 november had het volgende artikel:

Batavia, 2 november. De eerste Nachtexpres van de geregelde dienst Batavia-Soerabaja vv. , die twee slaapwagons heeft, vertrok gisteren naar Bandoeng onder grote belangstelling. Vandaag kwamen de treinen uit beide richtingen aan op hun bestemmingen.

Een speciale philatelistische verzending vanuit Batavia bevatte ongeveer 6000 brieven, waarvan er ongeveer 1000 Nederland als uiteindelijke bestemming hadden. De verzending vanuit Soerabaja bevatte ook ongeveer 1000 brieven met bestemming Nederland.”

2 november 1936 – Eind 1938.

Gedurende deze periode werd post vervoerd met de Nachtexpres soms voorzien van het speciale stempel “N.E.O.trein” of “ N.E.W.trein” in zwarte of violette kleur. Deze afstempeling werd gebruikt door de postbeambte aan boord van de trein. Na aankomst in Batavia of Soerabaja werd het datumstempel er overheen gedrukt. Dit stempel werd alleen gebruikt voor brieven, die gepost werden in de brievenbussen op het station van Batavia of Soerabaja, of gepost in de brievenbussen aan boord van de Nachtexpres.

Referenties:

Weerzien met Indië, Waanders uitgeverij in samenwerking met het Tropenmuseum.

Poststempels Ned-Indië 1864-1950, uitgave Davo 1981.

Nederlandsch Maandblad voor Philatelie, oktober en november 1936.

Persoonlijke bijdragen van William Idsinga, Frank Vroom en Hans Kremer.

Epiloog.

Ik heb zelf nooit een reis gemaakt met de Nachtexpres, maar toen ik 9 jaar oud was, reisde ik met de dagelijkse Expres van Soerabaja naar Bandoeng samen met een schoolkameraadje, wiens ouders op een theeplantage in Bandoeng woonden. De dagelijkse Expres liep over hetzelfde spoor als de Nachtexpres, alleen dan bij dag. Ik kan mij deze reis uitstekend herinneren.

Soerabaja had twee spoorwegstations, één genaamd “Kota” aan het einde van de lijn, de ander “Goebeng” bijna in het midden van de stad, genoemd naar de stadswijk, waarin het station lag.. Mijn familie woonde tussen deze twee stations in een wijk genaamd “Ketabang”.

Het was zeer eenvoudig voor ons om zowel de dagelijkse Expres als de Nachtexpres iedere dag en nacht voorbij te zien komen. Wat wij dus ook deden, wanneer wij maar de kans kregen.

De oorspronkelijke, Engelstalige versie van dit artikel verscheen eerder in “Netherlands Philately”, jaargang 25 nummer 1,  tijdschrift van de ASNP ( American Society for Netherlands Philately).

De vertaling in het Nederlands is van Rob van Bruggen, die ook alle Nederlandse taalkundige fouten voor zijn rekening neemt.

Wilt U meer weten over de ASNP, neem dan contact op met de vertaler of schrijf naar: Jan Enthoven, W6428 Riverview Drive, Onalaska, WI 54650, USA.