POSTZEGELS SCHRIJVEN GESCHIEDENIS J.W.A.M. Janssen

De Tweede Wereldoorlog

In de vorige aflevering zagen we het begin van het einde van de Duitse hegemonie. De afbeeldingen op de zegels kregen een ander karakter. Het brallerige verdween. Laten we nu het gebeuren op de slagvelden even opzij zetten en de aandacht eens richten op de omstandigheden in de bezette gebieden, althans voor zover deze filatelistisch van belang zijn. Het eerste dat dan opvalt is de gelijkschakeling. Het eigene van ieder land werd zonder pardon over boord gezet en de fantasieloze gedachtespinsels van het nationaal-socialisme werden heilig verklaard. Een verzonnen opvatting omtrent liefdadigheid, de Winterhilfe, Winterhulp, Secours d’hiver of hoe dit verder ook in de landstaal van de diverse gebieden genoemd werd, deed al het landseigene verdwijnen (1).

1

2

Kinderzegels, zomerzegels of andere gelegenheidszegels moesten vervangen worden door fantasieloze producten die onder het mom van liefdadigheid geïntroduceerd werden en waar het misplaatste sentiment vanaf droop. Met de bescheiden toeslagen, zoals die gebruikelijk waren, was het afgelopen. De toeslag wordt even hoog of hoger dan de frankeerwaarde. Gelukkig werden wij slechts ‘gezegend’ met een uitgifte. In andere landen was dat anders. Zo werden er in Polen bijvoorbeeld diverse smaakvolle series uitgegeven, waarvan de afbeeldingen een bittere hoon betekend moeten hebben voor de plaatselijke bevolking (2). Belgie ontleende zijn voorstellingen voor de jaarlijkse Winterhulpzegels vaak aan heiligenlevens en aan sagen (3).

Met de andere nazi hobby’s ging het al evenzo. De arbeidsdienst was in Duitsland verplicht, dus moest er ook arbeidsdienst in de andere landen van Europa komen. De postzegels moesten daar uiteraard van getuigen, vandaar dat de afbeeldingen de nodige ‘schoppenparades’ en ‘exercities’ te zien gaven (4). Voorts kende Duitsland zijn ‘Kraft durch Freude’ instelling. Dus moest er in de bezette gebieden ook zo iets komen.

3

4

5

In Nederland werd dat ‘Vreugde en Arbeid’. Ook andere bezette landen kregen iets dergelijks. Zo wijdde Bulgarije bijvoorbeeld een aparte serie postzegels aan deze vreugdevolle krachtsinspanning. Vooral het kamperen wordt op deze zegels verheerlijkt (5).

De verbondenheid van Europa met het Groot Germaanse Rijk gaf een opleving te zien voor de volkse motieven van de oude Germanen. Nieuwe woorden als ‘Sibbekunde’ ontstonden; zo kregen ook wij een Germaanse symbolenserie met een levensboom, huismerken, zwanen en raven (6).

Toen Engeland zijn grote V-actie begon, werd dat motief onmiddellijk door de Duitsers overgenomen. Puien, straten, pleinen en andere in het zicht staande objecten werden vol geklodderd met de V’s van Victoria. De Duitsers waren kennelijk zo overtuigd van hun suprematie dat ze alvast begonnen te organiseren voor later. Zo werd in Wenen de ‘Europese postale unie’ gesticht. Als blijk hiervan werd een zegel uitgegeven met als opschrift ‘Europäischer Postkongress Wien 1942’ (7).

6

7

8

De Duitse knechten in Nederland haasten zich om niet achter te blijven en voorzagen het posthoornzegeltje van 1923 van een goudopdruk ‘Europeesche PTT Vereeniging’ (8)

Ook het vermogen van de Duitsers om alles te roven wat los en vast zat komt in de filatelie naar voren. De Konijnenburg serie moest verdwijnen maar het vernietigen van de zegels werd achterwege gelaten. De gestolen voorraden van de serie werden, door met name NSB handelaren, voor heel veel geld ongetand aangeboden aan verzamelaars in binnen- en buitenland (9).

9

10

Toen de krijgskansen begonnen te keren en Duitsland veel militairen verloor, hetzij door sneuvelen, hetzij door gevangenneming, ontstond er een grote behoefte aan manschappen. In diverse bezette landen werden wervingscampagnes opgezet om een bepaald slag volk over te halen dienst te nemen in het Duitse leger. Ook filatelistisch werd dit uitgebuit. Zo kreeg Nederland zijn Legioenzegels en -blokken. Noorwegen gaf zijn Norske Legion zegels uit, Frankrijk zegels voor het Legion Tricolore en in België had men een Waals en Vlaams Legioen met daarnaast de Vlaamse SS, een vergaarbak van mislukte en veelal criminele Belgen.

Ook het Rode Kruis werd ‘gelijkgeschakeld’ en in dienst gesteld van de Duitse belangen. De Rode Kruiszegels van Bohemen en Moravië kregen een aanhangsel waarop in schaamteloze bewoording werd gesteld ‘voor het Duitse Rode Kruis’ (10).

De veelal naar het buitenland uitgeweken regeringen van de diverse bezette landen bleven niet werkeloos. In diverse Londense regeringsbureau’s werden voortvarende filatelistische activiteiten ontwikkeld. Ook de koloniën van de bezette landen, voor zo ver niet zelf bezet, lieten zich niet onbetuigd. ‘Nederland zal herrijzen!’ riepen de zegels van onze overzeese gebiedsdelen de Wereld toe. Indië, Suriname en Curaçao gaven ieder eigen zegels uit met een toeslag ten bate van het Prins Bernard Fonds en het Spitfire Fonds (11) Ook de verbondenheid met het vorstenhuis kwam op de zegels van de West nadrukkelijk naar voren. Ter gelegenheid van de geboorte van Prinses Margriet in Canada verscheen er in Curaçao en Suriname een serie met de afbeelding van de voltallige koninklijke familie (12). Curaçao alleen gaf luchtpostzegels uit bij gelegenheid van het bezoek van Prinses Juliana vanuit Canada met een toeslag voor het Nederlandse Rode Kruis.

11

12

13

Ook de koloniën van andere Europese landen gaven zegels uit ter ondersteuning van het moederland, zoals bijvoorbeeld Kameroen (13).

De verschillende emigranten regeringen kregen al vrij spoedig behoefte aan eigen postzegels, deels voor het postverkeer van de oorlogs- en handelsmarine, deels voor de legeronderdelen die ze uit uitgeweken en ontsnapte strijders in de loop van de tijd om zich heen hadden verzameld en die ze geformeerd  hadden tot zeer bruikbare legeronderdelen. Vooral de Poolse militairen die in het begin van de oorlog ontsnapt waren aan de Duitse invallers en die zich vervolgens via Perzië een weg hadden weten te banen naar Engeland vormden een geduchte strijdmacht. Ze lieten hun verbondenheid met de geallieerde zaak blijken op diverse postzegels (14). Ook de Noorse regering had een belangrijke groep militairen om zich heen verzameld die werd toegevoegd aan de geallieerde strijdmacht (15).

14

15

Ten behoeve van het postverkeer met de Nederlandse koopvaardijschepen gaf de Nederlandse regering in ballingschap een serie postzegels uit, waarbij op de lagere waarden de activiteiten van het Nederlandse leger, de Koopvaardij, de Luchtmacht en de Marine in Engeland en elders in de wereld waren afgebeeld.

                                          16

De hogere waarden bevatten een nieuwe portret van Koningin Wilhelmina (16). Na de bevrijding van het zuidelijk deel van Nederland werden deze zegels daar mee naar toe genomen en daar gebruikt voor frankering, terwijl het bezette deel van Nederland nog opgescheept zat met de Germaanse symbolen. Dit zou zo blijven tot mei 1945.